فصل اول
مقدمه
1-1 مقدمه
در سالهاي اخير همگام با افزايش توليد جهاني گوجه فرنگي، ميزان توليد و سطح زير کشت اين محصول در ايران نيز افزايش يافته است، به طوري که افزايش سطح زير کشت فقط در کشتهاي خاکي نبوده، بلکه کشت هاي بدون خاك آن افزايش قابل توجهي را نشان مي دهد که مي تواند به دليل مديريت بهتر آب و مواد غذايي در اين نوع سيستم کشت باشد (پيوست و برزگر، 1384).اغلب واحدهاي توليدي در ايران از پرليت، پيت و ليکا در مواردي از پشم سنگ به عنوان بستر کشت استفاده مي کنند، که به دليل گراني باعث افزايش هزينه توليد گرديده است. استفاده از زئوليت با توجه به هزينه پايين، عدم اثر نامطلوب بر رشد گياه و نيز به دليل فراواني در ايران، مي تواند جايگزين مناسبي براي بسترهاي رايج در کشور معرفي گردند(احمدي دهج،1391).
زئوليت طبيعي (کلينوپتيلوليت) از جمله بسترهاي است که در سال 1980 ميلادي کشف گرديد؛اين بستر به دليل دارا بودن ظرفيت تبادل کاتيوني بالا، ظرفيت بالاي جذب و نگهداري آب و مواد معدني، تأثير مطلوبي بر رشد گياهان دارد (گول 1و همكاران‏، 2005).
زئوليت‌ها گروهي از آلومينوسيليکات‌هاي هيدراته متبلور با خلل و فرج‌هاي ريز هستند که حاوي کاتيون‌هاي قابل تعادلي از گروه فلزات قليايي و قليايي خاکي يعني (Na+، K+، Mg2+ و Ca2+ ) بوده و به‌طور برگشت پذير آب را جذب و آزاد مي‌کنند كه در دوران كمبود رطوبت آن را بصورت طولاني مدت در خود نگه داشته و بتدريج در اختيار ريشه گياهان قرار مي دهد (روبرت2، 2001)
و بطور فزاينده اي در زمينه هاي مختلف از جمله صنعت، كشاورزي، حفاظت محيط زيست و حتي پزشكي مورد استفاده واقع شده اند (حجازي و قرباني، 1373). زئوليت بخاطر تخلخل يا ساختار كريستالي قادر است بالاتر از65%وزن خود آب جذب نمايد (موپتون3، 1999). زئوليت ها كاني هايي طبيعي و آلومينو سيليكاته با بار منفي هستند . مهمتر ين ويژگي زئوليت ظرفيت تبادل كا تيوني آن مي باشد ( g100 meq/300-100(.
اين تبادل به طور عمده با آمونيوم و پتاسيم محيط انجام مي گيرد و بار منفي ساختار ب كاتيون هاي محيط خنثي مي گردد(سيمنس4،1983). علاوه بر ظرفيت تبادل كاتيوني، زئوليت قدرت مكانيكي بالا در برابر سايش و خرد شدگي دارد ؛ همچنين داراي تخلخل بالا براي انتشار گاز و ورود و خروج مايعات به خصوص آب مي باشد و به اندازه كافي نرم هست كه با خرد شدن به اندازه دلخواه در بيايد علاوه بر اين كه سمي نيست و باعث آلودگي محيط زيست نمي شود ،كاني طبيعي و ارزان قيمت است(لگو 5و همكاران ،2006). كه در تغييرات pH ساختار خود ر ا حفظ مي كند، همچنين به نظر مي رسد به دليل خاصيت تبادل كاتيوني ، زئوليت ميتواند عناصر غذايي به خصوص آمونيوم و پتاسيم را به صورت مخزني در كانا ل هاي ساختاري خود نگه داشته و به تدريج در اختيار گياه قرار دهند(شپارد6،1983). برخلاف ساير اصلاح كننده هاي خاك زئوليت سريعا در خاك تجزيه نشده و لذا به بهبود وضعيت مواد مغذي آن کمک مي نمايد(آنونيموس7،2004). کاربرد زئوليت در كشاورزي همچنين باعث بهبود تاثير و افزايش کارآيي كود هاي شيميايي مي شود. از طرف ديگر، مصرف زئوليت باعث جذب مواد ارزشمندي از قبيل نيتروژن(N)، پتاسيم (K)، كلسيم، منيزيم و ساير عناصر معدني در بخش ريشه شده و در مواقع نياز آن را در اختيار گياه قرار مي دهد(لگو،2006). با توجه به اهميت گياه گوجه فرنگي در سبد تغذيه اي انسان از يک طرف و كاهش منابع آبي درسطح جهان وبويژه ايران وافزايش بي رويه مصرف كودهاي شيميايي از طرف ديگر،ضرورت مطالعه وبررسي تاثير زئوليت بر کارآيي مصرف آب و مواد مغذي توسط گياه گوجه فرنگي احساس گرديد.نتايج آزمايش(بوريسي 8 وهمكاران،1984) نشان داد كه زئوليت استفاده شده درخاك تعدادي ازمحصولات كشاورزي ازقبيل سيب زميني، ذرت، برنج، گوجه فرنگي، بادمجان و هويج باعث افزايش عملكرد شد كه دربعضي موارداين افزايش عملكرد به 60درصدهم رسيد. درنتجه استفاده از تركيب زئوليت با خاك تعدادي از محصولات كشاورزي مشاهده شدكه محتواي ويتامين تا 70درصدافزايش يافت .كاتوك9 وهمكارانش (1996)بيان كردندكه زئوليت طبيعي به دليل خاصيت تامپوني خود باعث تنظيمPHخاك ودرنتيجه بهبود كيفيت فيزيكي وشيميايي خاك ميشود.اين ماده معدني زئوليت توسط (ديوايري 10(1998)در محصولات باغي استفاده شدكه كاربردآن منجر به آزادسازي تدريجيNH4وافزايش جذب آمونيوم شد. لگو (2000) طي آزمايشات صورت گرفته متوجه شد كه زئوليت به دليل قابليت تبادل کاتيوني بالا(حدود 100 تا 300 ميلي اكي والان در صد گرم) از فقيرشدن خاك از مواداوليه جلوگيري كرده وباعث آزادسازي تدريجي آمونيوم وپتاسيم وساير موادغذايي ميشود ونهايتا باعث رشد بهتر گياه وافزايش بازده محصول مي گردد.آنلو 11و همكاران و همكاران (2004) باكارهايي كه برروي نشاء گوجه فرنگي انجام دادند به اثرات مثبت افزايش زئوليت بر روي رشد نشاء پي بردند.
1-2اهداف ومشخصات تحقيق
گوجه فرنگي يك گياه پر مصرف از لحاظ مواد غذايي است و در بستر هاي متفاوت امكان كشت دارد، انتخاب يك بستر مناسب براي كشت آن موضوع تحقيقات بسياري مي باشد . بستر مناسب كشت بايد توانايي در اختيار قرار دادن هواي كافي براي ريشه را داشته باشد و ضمن داشتن ظرفيت نگهداري آب مناسب، بتواند به سهولت و به نحوي مطلوب آب را تخليه كند(وردونك12 و ديميير13،2004).
با توجه به گسترش خشكسالي وكاهش منابع آبي درسطح جهان وبويژه ايران و از آنجايي كه خشكسالي و تنشهاي آبي در بسياري از مناطق دنيا مي تواند زندگي گياهان، جانوران و در نهايت بشر را تحت تأثير خود قرار داده و توليد محصول را از طريق كاهش تعادل كربن در گياهان محدودمي نمايد، بنابراين نيازمند يافتن راهكارهايي براي كاهش مصرف آب وافزايش راندمان آبياري مي باشيم. منابع آب وخاک جزء سرمايه هاي ملي ومتعلق به همه نسل ها است. امروزه مقوله افزايش عملکرديا بالا بردن توليد درواحد سطح به ازاي آب مصرفي استوار شده است درکشور ما توجه به اين امرازآن رو ضروري است که درمنطقه خشک ونيمه خشک واقع شده است ومحدوديت بيشتر منابع آب وخاک نسبت به ساير مناطق دنيا درآن وجوددارد. براساس آمار واطلاعات موجود,درحال حاضر مصرف آب درکشور حدود 94ميلياردمترمکعب درسال است که 84 درصد آن دربخش کشاورزي وبقيه دربخشهاي شرب، صنعت و سايرموارد به مصرف مي رسد(باغاني وعليزاده،1379). بنابراين جنبه ي نو اين طرح مرتبط با اثرات زئوليت بر روي مقاومت گياه گوجه فرنگي به تنش هاي آبي مي باشد. نتايج اين طرح مي تواند دربرنامه هاي مبارزه با خشكسالي مثمرثمر واقع شود.بعلاوه اين ماده داراي اثرات مثبتي دررابطه با فراهم نمودن عناصرمعدني موردنياز گياهان مي باشد كه مي تواند دركاهش مصرف كوهاي شيميايي اثرگذار باشد. با توجه به آمار واطلاعات موجودتنها در 22سال گذشته ايران با 13 سال خشک سالي مواجه بوده که منجر به خسارت هاي سنگين به بخش کشاورزي گرديده است، با اين حال با اعمال مديريت صحيح و به کارگيري تکنيک هاي پيشرفته به منظور حفظ ذخيره رطوبت خاک،افزايش ماندگاري آب درخاک،مي توان راندمان آبياري را افزايش داد .امروزه با توجه به مطالعات گسترده در جهان از روش هاي گوناگوني براي مبارزه با کاهش خسارت خشکسالي روي گياهان زراعي و باغي استفاده مي گردد.از آن جمله مي توان به کاربرد پليمرهاي سوپرجاذب نظير زئوليت اشاره نمود. درکشاورزي اين پليمرها به عنوان جاذب رطوبت قادرند ميزان 200الي 500ميلي ليتر آب به ازاي هرگرم وزن خشک در خود ذخيره کنند.اين مخازن ذخيره اي کوچک وقتي داخل خاک قرار مي گيرند آب حاصل از آبياري و بارندگي را در خود ذخيره مي کنند و در صورت خشک شدن محيط آب جذب کرده را به تدريج تخليه مي نمايند و بدين ترتيب خاک مدت طولاني بدون نياز به آبياري مجدد مرطوب مي ماند (راهنما،1388).
1-3 انواع مواد اصلاح كننده خاك
براي اصلاح خاك، ايجاد تغيير فيزيكي و افزايش ظرفيت آن در نگهداري آب، مواد بسيار متنوعي به خاك افزوده ميشود. اين مواد به سه گروه تقسيم ميشوند، گياهي مانند زغال سنگ نارس (تورب يا پيت)، خاك اره، تراشه هاي چوب، برگ؛ مواد معدني اي مانند بنتونيت، كائولن، دياتوميت، ژيپس، پيت، پرليت، ليكا، زئوليت؛ و مواد آلي نظير مالچهاي مصنوعي و پليمرها. پليمرها و زئوليت هااز جديدترين مواد اصلاح كننده خاك هستند كه اثرات كمي و كيفي بيشتري دارند و در سطح گسترده تري از آنها استفاده ميشود.) اله دادي، 1380).
1-4 پليمرهاي سوپرجاذب
پليمرهاي سوپرجاذب از گروه رزينها هستند (آزام 14،1980).اين پليمرها مواد اصلاح كنندهاي هستند كه به تازگي كاربرد وسيعي پيدا كرده اند. اين مواد از جنس هيدروكربن و از مشتقات نفت هستند و ميتوانند صدها برابر وزن خود آب و مايعات آبي را جذب كنند و در خود نگه دارند (گنجي خرم دل ،1381).سوپرجاذبها در اثر جذب آب متورم ميشوند و پس از تبخير تدريجي آب به حالت اوليه خود باز ميگردند. جذب آب در اين مواد به صورت شيميايي صورت ميگيرد، بر خلاف مواد اسفنجي كه جذب آب در آنها فيزيكي است، به همين دليل پليمرها، حتي تحت فشار هم آب را به مدت طولاني تري حفظ ميكنند. با مخلوط كردن اين مواد با خاك، آب آبياري به سرعت جذب شده و از هرز رفتن آن جلوگيري ميشود. آب جذب شده به مرور زمان و با سرعتي كاملاً كنترل شده به محيط خشك اطراف نفوذ ميكند، در نتيجه خاك به مدت طولاني و بدون نياز به آبياري مجدد مرطوب ميماند. جذب سريع آب و حفظ آن، بازده جذب ناشي از بارندگيهاي پراكنده را بالا برده و در صورت آبياري خاك، فواصل آبياري را نيز افزايش ميدهد. )خوشنويس،1380).استفاده از سوپرجاذب در كاشت نشاء و نهال تنشهاي رطوبتي را از بين برده و سازگاري گياهان كاشته شده را با محيط بيشتر ميكند. علاوه بر نگهداري آب، سوپرجاذبها به علت تغيير حجم مداوم(انبساط هنگام تورم و انقباض هنگام از دست دادن آب) باعث افزايش ميزان هوا در خاك ميشوند) گنجي خرم دل ، 1381(.
مطالعات نشان داده است که با استفاده از اين پليمرهاي ابر جاذب مي توان بازدهي آبياري را افزايش داد چون مقدار آب اتلاف شده از طريق جاري شدن و يا نفوذ بيش از حد در زمين کاهش مي يابد.پليمرهاي سوپرجاذب توانايي خاک هاي سبک براي نگهداشتن آب و ميزان نفوذ پذيري آب در خاک هاي سنگين را به ميزان چشمگيري افزايش مي دهند(هلالي15 و ليتي16،1988). پليمر هاي سوپر جاذب در افزايش عملکرد محصولات نقش موثري دارند. کاربرد پليمر سوپر جاذب موجب کاهش وزن مخصوص ظاهري خاک مي گردد که اين پليمر ها وزن مخصوص ظاهري خاک شني را از 66/1 به58/1کاهش دادند(آزام ،1980).محققين گزارش کردند که کاربرد 20 کيلو گرم در هکتار سوپر جاذب وزن خشک، عملکرد دانه گياه گندم را به طور معني داري افزايش داد. و افزايش 1تا2 تن زئوليت در هکتار به خاک در مورد گندم 13تا15درصد،تربچه 53-25 درصدو بادمجان 55- 19درصد افزايش نشان داد(استرن17 و همكاران،1992).زئوليت ها با توجه به سه عامل مهم ساختمان شيميايي،فراواني و قابليت دسترسي و ارزش اقتصادي تعيين کننده به طور عمده در کشاورزي کاربرد دارند. (کشاورز وفرح بخش،1390). عمر مفيد اين پليمر ها در خاک 5سال تخمين زده شده است(هلالي و ليتي ،1988).
1-5 سابقه استفاده از پليمرهاي سوپرجاذب در جهان
معروفترين نوع سوپرجاذب طبيعي، نوعي رزين نشاستهاي، با نام مخفف H-SPAN است اين محصول در دهه ???? ، به عنوان نخستين سوپرجاذب تجاري وارد بازار شد، اما به دلايل اقتصادي و ضعف كارايي، به ويژه استحكام كم ماده ژلاتيني سازنده آن نسبت به انواع كاملاً صنعتي از جنس )آكريل( با موفقيت چنداني روبه رو نشد. سوپرجاذبهاي آكريلي بيشترين اهميت را در بين انواع سوپرجاذب دارند و تقريباً پايه تمام توليدات صنعتي در جهان سوپرجاذبهاي آكريلي هستند. ويژگيهاي اين سوپرجاذبها از نظر ظرفيت جذب، سرعت جذب، استحكام ژل سازنده و ارزاني نسبي آنها سبب استقبال از اين گروه سوپرجاذبها شده است. اين مواد در اواخر دهه ???? در آمريكا براي استفاده در موارد مختلفي از جمله نگهداري آب در كشاورزي و كمك به اطفاء حريق ساخته شدند. ليكن استفاده از اين مواد از اوايل دهه ???? گسترش يافت (گنجي خرم دل ،1381(.ميزان مصرف سوپرجاذب در جهان از سال ???? رشد چشمگيري داشته است. در دهه گذشته استفاده از اين پليمرها در صنايع بهداشتي موجب تحول در اين صنعت شده است. به طوري كه اكنون ميزان توليد سالانه سوپرجاذبها به1000000 تن ميرسد.
سابقه ساخت و بررسي تاثير كاربرد سوپرجاذب(ژلهاي آب دوست) در كشاورزي به حدود دو دهه قبل باز ميگردد، ولي سابقه استفاده انبوه آن در جهان بسيار كمتر است. سوپرجاذبهايي كه در كشاورزي استفاده ميشوند از نوع پلي اكريلآميد است. يكي از انواع اين سوپرجاذبها يك پليمر تركيبي است كه از پيوند دو مولكول آكريلآميد و آكريلات پتاسيم ساخته شده است و ميتواند تا500-400 برابر وزن خشكش آب جذب كند و به شكل ژل درآيد. اين مواد در كشاورزي به عنوان يك ماده افزودني به خاك و همچنين مخزن عناصر غذايي، در توليد گياهان دارويي، و نيز به عنوان ابر ذخيره كننده آب در خاك استفاده ميشوند)خوشنويس، 1380).
1-6 مقدار مصرف سوپرجاذبها
ميزان استفاده سوپرجاذبها به نوع آن، بافت خاك، گونه گياه و شرايط اقليمي منطقه بستگي دارد. نياز به استفاده از سوپرجاذبها در خاكهاي رسي، كمتر از خاكهاي شني و لموني است. استفاده از اين مواد در نواحي گرم و خشك به مراتب بيشتر از نواحي مرطوب و خنك است و استفاده از آنها در مناطق مرطوب عمدتاً در نواحي شيب دار توصيه ميشود. همچنين ميزان كاربرد آن در گياهان آبدوست بيشتر از گياهان خشكي دوست است. (گنجي خرم دل ، 1381 ).اين ماده در اثر جذب آب متورم ميشود و احتمال دارد موجب خروج ريشه هاي گياه از خاك شود. سوپرجاذبها بايد به خوبي با خاك مخلوط شده و حداقل در فاصله پنج سانتيمتري سطح بالايي خاك قرار داده شوند. در صورتيكه از اين مواد به صورت ژل استفاده شوند نسبت آن بايد چهار قسمت خاك و يك قسمت ژل باشد. دوام نوع پودري اين مواد كمتر و حدود 12-6 ماه است و بيشتر براي رشد بذر و نيز براي ريشه هاي نشاها و جوانه ها استفاده ميشود كه نقش رطوبت در آنها بسيار حياتي است. مقدار آبي كه در خاك ذخيره ميشود به ظرفيت نگهداري رطوبت در آنها بستگي دارد. از آنجا كه سوپرجاذبها با جذب سريع آب(ده ها برابر وزن خود) به ژلي با استحكام بالا تبديل ميشوند، در كشاورزي و باغباني، جنگلكاري، فضاي سبز و نيز كنترل فرسايش خاك جايگاه ويژهاي دارند. سوپرجاذبها ازنظر شيميايي داراي PH خنثي هستند و به همين دليل بين ? تا ? سال، البته بسته به نوع آنها عمر ميكنند، و به تدريج توسط ميكروارگانيسمها در خاك تجزيه ميشوند. ميانگين قطر ذرات سوپرجاذبها براي كشاورزي و باغباني علمي، بهتر است بزرگتر از 3-1 ميليمتر و از نوع سختتر، باشد؛ زيرا ذرات كوچكتر يا ژلهاي نرم فضاي خالي در خاك را پر ميكنند و از تنفس و جذب آب توسط ريشه جلوگيري كنند(پولات18 و همكاران ،2004).
1-7 زئوليتهاي طبيعي
زئوليت طبيعي اولين بار توسط يك كاني شناس سوئدي به نام بارون اکسل فردريک در سال 1756کشف و نامگذاري شد. او براي نامگذاري اين مواد از واژه يوناني كه به معني سنگ جوشان بود استفاده كرد و آنها را زئوليت ناميد(حجازي و قرباني،1373). زئوليتهاي طبيعي خصوصيات جذب سطحي فوق العاده اي دارند و ميتوان از آنها به عنوان جايگزيني پيت، خزه و ديگر محصولات طبيعي استفاده كرد. زئوليت يك كريستال آلومينو سيليكات هيدراته است و داراي حفره هاي زيادي است كه با كاتيونها و مولكولهاي آب پر ميشوند. اين مواد قابليت تبادل يوني و آبزدايي برگشت پذير قابل توجهي دارند. بعلاوه حدود ?? نوع طبيعي شناخته شده، اين مواد به صورت مصنوعي هم توليد ميشود و تاكنون بيش از ??? نوع زئوليت مصنوعي ساخته شده است. زئوليتهاي طبيعي موجود معمولاً خالص نيستند و شامل مقادير مختلفي از كانيهاي ديگر نظير يون آهن سولفات، كوارتز، زئوليتهاي ديگر و شيشه بي شكل هستند. به همين دليل در مواردي كه يكنواختي و خلوص ضروري است، زئوليتهاي طبيعي كارآيي ندارند (عابدي كوپايي،1384. (از نظر تركيبي زئوليتها مشابه كانيهاي رسي هستند. هر دو شامل سيليكات آلومينوم هستند، ولي ساختمان كريستاليشان با هم متفاوت است.
رسها عمدتاً داراي ساختمان كريستالي لايه اي هستند(مثل ورقهاي روي هم چيده شده) و زماني كه آب جذب ميكنند با عبور آّب از بين لايه ها منبسط و يا منقبض ميشوند. اما زئوليتها، داراي ساختمان كريستالي سه بعدي محكم (مانند لانة زنبور) و شبكه اي از حفرهها و تونلهاي متصل به هم هستند. آب آزادانه در ميان اين حفره ها حركت ميكند، اما ساختار زئوليت محكم باقي ميماند. ويژگي ديگر آنها يكسان بودن تقريبي اندازه هاي حفره ها و كانالهاي آن است كه باعث ميشود زئوليتها به عنوان جداساز مولكولي عمل كنند. حفره هاي زئوليت ميزبان مولكولهاي آب يونهاي پتاسيم و كلسيم و گروهي از يونهاي تبادلي مثبت است، اما فقط آنهايي كه اندازه مولكولي مناسبي دارند داخل حفرهها پذيرفته ميشوند، بنابراين زئوليتها داراي ويژگي “جداسازي” هستند(روبرت ، 2001).
از ويژگيهاي مهم زئوليت قابليت تبادل كاتيوني آن است. زئوليتها ظرفيت تبادل كاتيوني بالايي دارند و در واقع شكل گيري زئوليت ناشي از جانشيني يك يون آلومينيوم به جاي يك يون سيليسيوم در يك قسمت از چهارچوب سيليكات (واحدهاي چهار وجهي كه كريستال زئوليت را تشكيل ميدهند) است (موپتون ،1999) زئوليتها مواد كريستالي و با ساختمان كاملاً مشخص و داراي خلل و فرج ريز هستند، معمولاً عناصر تشكيل دهندة ساختار كريستالي آنها سيليس، آلومينيوم و اكسيژن است كاتيونها، آب و مولكولهاي ديگر داخل حفرهها هستند. بسياري از زئوليتها به صورت كانيهاي طبيعي وجود دارند و به طور گسترده در بسياري از نقاط جهان استخراج ميشوند. بسياري از انواع ديگر مصنوعي هستند كه براي مصارف خاص تجاري تهيه شده و يا توسط پژوهشگران با هدف شناخت و مطالعه خواص شيميايي زئوليتها توليد شده اند. برخي خواص انحصاري و متخلخل بودن زئوليتها، باعث استفاده چند ميليون تني از اين مواد در صنايع و كاربردهاي گوناگون ديگر شده است. كاربرد عمده زئوليتها در غرب براي تصفيه نفتي، تبادل يوني( تصفيه و پالايش آب) و جداسازي و استخراج حلالها و گازها است. كاربردهاي ديگر زئوليت در كشاورزي و توليد و پرورش حيوانات است (حجازي و قرباني،1373). افزودن زئوليت به خاك، يکي از راهکارهاي امکانپذير براي کاهش اثرات کمبود آب بر توليد گياهان زراعي ميباشد(قلي زاده،1385). جذب انتخابي و آزادسازي کنترل شده عناصر غذايي از زئوليت باعث ميشود در صورت انتخاب نوع صحيح زئوليت مصرفي، هنگامي که اين مواد به عنوان اصلاح کننده به خاك اضافه ميشوند، از طريق افزايش فراهمي طولاني مدت آب و عناصر غذايي به بهبود رشد گياه کمک کنند(پولات و همكاران ،2004).
موران 19وهمکاران(1994)بيان داشتند که زئوليتها قادر هستند تا 70 درصد حجم خود آب جذب کنند. زئوليت ميتواند به عنوان تنظيم کننده آب عمل کند زيرا يکي از خصوصيات مهم آن توانايي آبگيري و پسابيدگي ميباشد که ميتوان از آن براي بهبود تعادل آب در خاك در شرايط کمبود رطوبت، به ويژه درمراحل رشدي حساس به کاهش رطوبت استفاده کرد. مشخص شده است که کاربرد زئوليت، ثابت ماندن مخزن آب در منطقه ريشه در طول دوران خشکي را تضمين کرده و به انتشار افقي آب در خاك کمک ميکند(هارب 20و محمود21،2009). با توجه به خصوصيات منحصر به فرد زئوليتها در بهبود کارايي مصرف آب و خواص فيزيکي خاك، فراواني طبيعي و خدادادي آنها در کشور ايران، استخراج آسان و نهايتاً قيمت اقتصادي مناسب، به کارگيري زئوليتها در سطوح مختلف صنايع کشاورزي امکان پذير ميباشد(پولات و همكاران ،2004) .
زئوليتهاي طبيعي تجاري موجود معمولاً از نوع كلينوپتيلوليت هستند كه از نظر شيميايي به عنوان سيليكاتهاي آلومينيو كلسيم سديم هيدراته شناخته ميشوند، و داراي كاتيونهايي با ساختار كريستالي منحصر به فرد و خواص فوق العاده به طور طبيعي هستند. اين ساختار كريستالي به هيچ وجه حتي تحت فشارهاي شديد شكسته نميشود، بلكه براي شكستن ساختار مولكولي، تجزيه و ذوب آن حرارت لازم است تا باعث ذوب كريستال و شكستن آن شود، همچنين ساختار شيميايي آن تحت شرايط اسيدي يا قليايي فوق العاده تغيير نمييابدو نحوه به وجود آمدن زئوليتها تفاوت آنها را با يكديگر مشخص ميكند. تفاوتهاي جزئي مانند درجه حرارت، مكان جغرافيايي و نسبتهاي متفاوت آب به خاكستر هنگام شكل گيري آنها باعث ايجاد تفاوت در خواص زئوليتها ميشود.( كاظميان،1383).
فصل دوم
بررسي منابع
2-1گياه شناسي گوجه فرنگي
گوجه فرنگي با نام علمي Lycopersicum esculentum و از خانواده سولاناسه ميباشد گياهي است چند ساله ولي معمولاً به صورت يكساله كشت مي گردد . اشكال وحشي جنس ليكوپرسيكون داراي بيش از 8 گونه ميباشد . توزيع و پراكندگي طبيعي گونه هاي وحشي اين گياه محدود به كوه هاي آند ميباشد . محل يا محلهاي اهلي شدن اين گياه به طور دقيق مشخص نيست ،شواهد زيادي دلالت بر منطقه مكزيك دارند . گوجه فرنگي معمولاً در مناطق بومي يا گرمسيري به صورت چند ساله است ولي درمناطق معتدله به صورت يكساله كشت مي گردد داراي برگهاي مركب و ساقه علمي بوده و خصوصيات گل بدين شرح است :گلهاي گوجه فرنگي بر روي نافه گرزن مانندي با درجات متغير پيچيدگي هاي متعدد ظاهر ميشود. گل دو جنسه است و مادگي توسط لوله تو پر كه توسط پرچمها ايجاد ميگردد پوشيده مي شود . دانه هاي گرده توسط حفره هاي جانبي و كناري پرچمها به داخل حفره مركزي ريخته ميشوند از آن جائي كه گل به حالت آويزان است دانه هاي گرده توسط نيروي ثقل به دهانه لوله جائي كه كلاله قرار دارد مي افتد . بنابر اين خود گرده افشاني به صورت خود به خودي صورت مي گيرد (صارمي،1378).
2-2 اهميت گوجه فرنگي
گوجه فرنگي از جمله محصولات کشاورزي است که آب آن محتوي 15 تا 25 ميلي گرم در 100 گرم ويتامين ث بوده ومنبع مهمي ازکاروتنوئيدها، فنوليک ها و اسيدهاي الي مي باشد(صارمي،1378). مصرف گوجه فرنگي در کاهش بيماري هاي قلبي عروقي،سرطان هاي پروستات و روده و حفظ تعادل اسيد و قليا بدن موثر است(ايشيدا22، 2004).ازنظر ارزش اقتصادي گوجه فرنگي دومين محصول مهم در بين ميوه جات و سبزيجات در کشورهاي جهان به شمار مي رود. توليد جهاني فرآورده هاي گوجه فرنگي بيش از 20 ميليون تن است که بيش از 50 درصد آن به ايالات متحده امريکا تعلق دارد و افزون بر 80درصد از گوجه فرنگي مصرفي به شکل فرآوري شده است(تاكور23،1996). توليد سالانه گوجه فرنگي در ايران حدود 11 ميليون تن و در رتبه ششم جهان مي باشد(USDA ، 2010).
2-3 ارزش غذايي گوجه فرنگي
گوجه فرنگي از لحاظ ارزش غذايي بسيار کم‌کالري (?? کيلوکالري در هر ??? گرم) و سرشار از ويتامين‌هاي مختلف (آ، ث و اي) و مواد معدني است. ?? تا ??درصد آن را آب تشکيل مي‌دهد و قندها که ? تا ?درصد آن را نشکيل مي‌دهند عبارت‌اند از گلوکز و فروکتوزو مهم‌ترين مواد معدني موجود در گوجه فرنگي که به نوع خاک و کود بستگي دارد شامل پتاسيم، کلر و فسفر است. گوجه فرنگي هم‌چنين داراي ليکوپن، يکي از قوي‌ترين انواع آنتي‌اکسيدان‌هاي طبيعي، و چند نوع رنگدانه از خانواده? کاروتنوئيدها از جمله بتاکاروتن است.(پيوست وبرزگر،1384).
2-4 کاربرد هاي زئوليت
در کشاورزي به عنوان ماده جاذب رطوبت در زراعت- افزايش دهنده تبادلات کاتيوني و حاصلخيزي- کنترل بو- مواد افزودني خوراک دام- اصلاح خاک چمن- کاربرد در سيستم هاي آبکشت- تصفيه آمونياک استخر ماهي و آبزيان- محصولات خانگي- محصولات صنعتي- کاربرد در راکتور و راديواکتيو- کاربرد در محيط زيست-جذب فلزات سنگين- تصفيه آب و فاضلاب مي باشد. خصوصيات فيزيکي و شيمياي منحصر به فرد زئوليت‌هاي طبيعي آن‌ها را در بسياري از کاربرد‌هاي کشاورزي و باغباني سودمند نموده است. تکنولوژي‌هاي وابسته به زئوليت در کشاورزي و باغباني شامل آزاد سازي تدريجي کودها، اصلاح و بهبود خاک است(حجازي وقرباني،1373).تحقيقات نشانگر اين است که آزاد سازي تدريجي کودها توسط زئوليت ها، مي‌تواند به واسطه واکنش‌هاي تبادل يوني و يا ترکيب واکنش‌هاي تبادل يوني و تجزيه مواد کاني صورت گيرد(هي 24و همكاران ،2002).از سال 1960 مطالعاتي در زمينه استفاده از خصوصيات تبادل يوني در زئوليت‌ها به منظور تامين پديده آزاد سازي تدريجي کودها و افزايش راندمان آن‌ها در ژاپن شروع شد. از آن پس تحقيقاتي در ايالات متحده امريکا و چندين کشور ديگر انجام شده است. در آزمايشاتي که تحت شرايط گوناگون انجام گرفت درگونه‌هاي متفاوتي از محصولات مقادير مختلف از زئوليت معدني(ترجيحا کلينوپتيلولايت) به کار گرفته شدند.نتايج نيز به تبع آن گوناگون بودند. در بعضي از آزمايشات بازدهي افزايش پيدا کرده بود، در بعضي ديگر در ميزان بازدهي تغييري حاصل نشده بود و در تعداد کمي کاهش پيدا کرده بود(بوريسي و همكاران ،1984).تحت شرايط مناسب، زئوليت‌ها راندمان مصرف کود‌ها را افزايش خواهد داد. توانايي کلينوپتيلولايت در پايين آوردن نيتريفيکاسيون (تا 11 درصد)، پايين آوردن شستشوي نيترات (تا 30 درصد)، افزايش ميزان جذب آمونيم و پتاسيم، کاهش تبخير آمونياک و آزاد سازي تدريجي NH4+ و K+ و ساير مواد غذايي مورد مطالعه قرار گرفته است.(کاظميان،1383). زئوليت‌ها مي‌توانند ظرفيت تبادل کاتيوني (CEC) خاک و رطوبت را افزايش دهند و هدايت آب را توسعه بخشند. همچنين ميزان محصولات را در زمين‌هاي اسيدي افزايش داده و ميزان جذب عناصر سنگين و مضر مانند مس، کادميوم، سرب و روي توسط گياه، در خاک‌هاي آلوده را کاهش دهند(بابل 25و كورنياوان26،2002).
اثرات سودمند زئوليت درگياهان
كاووسي و رحيمي ( 1382 ) گزارش دادند كه اثر زئوليت بر عملكرد دانه برنج در سطح يك درصد و بر عملكرد كاه و كلش در سطح 5 درصد معني دار است.
در تحقيقي بوريسي و همكاران (1983و1984) گزارش كردند كه اضافه كردن زئوليت به خاك باعث افزايش جوانه زني بذرهاي اسفناج در مقايسه با شاهد مي شود و عملكرد گوجه فرنگي را تا 50 درصد نسبت به شاهد افزايش ميدهد.
اسفندياري(1388)بيان کردکه استفاده از زئوليت درون بستر باعث افزايش عملكرد و افزايش متوسط وزن ميوه مي شود. همچنين در اين بستر درصد ميوه هاي ريز نسبت به پرليت كمتر است . زمانيكه زئوليت شارژ شده با آمونيوم در شرايط كاهش نيتروژن استفاده شد، تأثير متقابل محلول و بستر، متوسط وزن ميوه ها را به حد پرليت و محلول غذايي كامل مي رساند، نتايج ديگري مانند كاهش وزن خشك و ميزان ويتامين ث يا افزايش درخشندگي ميوه ها نشان دهنده استفاده گياه از آمونيوم درون زئوليت مي باشد بنابراين زئوليت توانايي آزادساز ي آمونيوم را در طول دوره رشد گياه، به عنوان جايگزين نيتروژن محلول غذايي دارد؛ در ضمن اينكه ريشه به خوبي در آن رشد كرده و كاتيون هاي آزاد شده را جذب مي نمايد.
گول وهمكاران(2005) اثر نسبت هاي متفاوت پرليت و زئوليت خام را در بستر هيدروپونيك كاهو مورد بررسي قرار دادند و نتيجه گرفتند كه وزن توليدي كاهو در بستر زئوليت بيشتر از پرليت بود و با افزايش نسبت زئوليت در بستر كشت، افزايش بيشتري يافت.اين محققين افزايش وزن را به افزايش جذب و كاهش مقدار آبشويي عناصر در اثر وجود زئوليت نسبت دادند.
ماركويك27 و همكاران(1995) هشت بستر متفاوت را براي بررسي تاثير زئوليت بر عملكرد فلفل و گوجه فرنگي آزمايش كردند. بسترها شامل دو نوع پيت، كمپوست، مخلوطي از كمپوست و پيت و مخلوطي از كمپوست و زئوليت غني شده با آمونيوم و كلسيم بودند. نتايج نشان دادند كه بالاترين كيفيت دانهال با استفاده از مخلوط بسترها يي مثل پيت وزئوليت غني شده به نسبت(1:3) بدست آمد.
نتايج رنجبر(1383)بر گياه توتون نشان داد که تيمار زئوليت بر سطح برگ در سطح يك درصد اثر معني دا ر داشته است
رحيمي (1385)در بررسي که بر روي گياه کلزا انجام دادند، بيان نمودند که مصرف زئوليت به ميزان 10 تن در هکتار باعث افزايش تعداد شاخه هاي فرعي، طول خورجين، تعداد خورجين در بوته وباعث کاهش تعداد خورجين غير بارور شده است.
فرهمند و همکاران (1386)در بررسي که بر روي گياه گل نرگس شيراز انجام دادند، بيان کردند که مصرف زئوليت آميخته با خاک سبب افزايش سطح برگ، وزن تر و خشک برگ، وزن تر و خشک ريشه، ميزان کلروفيل، قطر و وزن تر و خشک ساقه گل دهنده شد.در آزمايشي که نظري و همکاران(1386) بر روي گل جعفري انجام دادند اظهار داشتند که استفاده از زئوليت در محيط کشت باعث افزايش ميزان فتوسنتز، کارايي ياخته هاي مزوفيل، کارايي مصرف آب و ميزان کلروفيل شده است. حجتي و همکاران (1386)در تحقيقي که بر روي گياه شنبليله انجام دادند تشريح کردند که مصرف زئوليت، تعداد، طول، قطر، وزن تر و خشک ريشه همچنين سطح برگ، وزن تر و خشک اندام هاي هوايي را افزايش داده است. خوشبخت و همکاران (1386)در آزمايش خود بر روي گياه تربچه بيان کردند که کاربرد زئوليت باعث افزايش رشد و بهبود عملکرد شده است و اظهار داشت اثرات سودمند زئوليت ناشي از تاثير آن بر مقدار رطوبت خاک و بر ميزان تغذيه خاک مي باشد.
کاووسي ورحيمي (1382)در تحقيقي که بر روي گياه برنج در دو خاک سبک و سنگين انجام دادند، اظهار داشتند که در تيمار هايي که زئوليت و نيتروژن تواماً مصرف شدند عملکرد افزايش پيدا کرده است.ضمناً ايشان بيان کردند که مصرف زئوليت باعث افزايش عملکرد کاه و کلش در هر دو نوع خاک و باعث افزايش تعداد پنجه در خاک سنگين شده است .
در پژوهشي روي کاهو پيچ نشان داده شد که استفاده از زئوليت موجب افزايش رشد گياه، افزايش مقدار پتاسيم و نيتروژن در بافت گياهي و کاهش آبشويي پتاسيم شده است(گول و همكاران،2005).
اوم 28و همکاران(1998) اظهار داشتند که مصرف زئوليت در برنج باعث افزايش معني داري در ميزان عملکرد گياه تربچه شده است و بيان کردند که استفاده از زئوليت در خاک هاي با بافت متوسط باعث افزايش رشد گرديده است. نتايج آزمايشات قلي زاده(1385)همچنين نشان داد که اثر زئوليت بر تعداد گل در سطح يك درصد معني دار بوده است .در مركز تحقيقات توتون رشت، رنجبر و همكاران(1383)گزارش دادند كه اثر زئوليت روي ارتفاع بوته، وزن خشك و قيمت محصول، درصد قند و درصد نيكوتين در سطح 01/0معني دار است. عابدي كوپايي و كاظمي (1384)نشان دادند كه كاربرد 6 درصدي زئوليت در خاك مقدار رطوبت قابل استفاده خاك را بيش از ساير موارد و درصدها افزايش مي دهد و باعث كاهش 30 درصدي نياز آبي سرو نقره اي در سطح استفاده 6 درصد مي شود. قلي پور (1383)گزارش دادند كه مصرف زئوليت بر روي صفات (وزن تر بوته، سطح برگ، ميزان كلروفيل، تعداد روز تا گلدهي، طول ريشه و درصد اسانس) معني دار است.
2-5 اثر زئوليت به همراه تنش خشکي در گياهان
نتايج آزمايشات قلي پور(1383) نشان داد که اثر تيمار زئوليت و اثرمتقابل آن با تنش خشكي بر تعداد برگ در سطح يك درصد معني دار است كه اين نتيجه با نتيجه گزارش سايت اينترنتي اطلاعات زئوليت اكراين مبني بر اين كه استفاده از زئوليت طبيعي بر روي تعداد برگ و افزايش بيوماس تاثير مثبت دارد مطابقت ميكند. در تمامي صفات بيشترين مقداردر ?? گرم زئوليت حاصل شد که علت همان طور که ذکر شد توانايي زئوليت در حفظ آب و مواد غذايي است.علت اثر نامناسب خشكي بر تعدادبرگ، تاثير منفي تنش بر فتوسنتز و همچنين سطح و تعداد برگ است، همچنين علت افزايش تعداد برگ در يك سطح تخليه آب خاك نسبت به سطح قبل( ?? درصد نسبت به ?? د رصد و يا ?? درصد نسبت به ?? درصد) را ميتوان در توسعه ريشه براي جستجوي آب در رطوبت پايين تردانست.
قلي زاده وهمکاران(1385) به منظور بررسي تاثير مصرف زئوليت طبيعي بر مقاومت به تنش خشكي و افزايش عملكرد كمي و كيفي گياه دارويي بادرشبي به نتايج زير دست يافتند كه مصرف زئوليت روي وزن تر اندام هوايي، سطح برگ، تعداد برگ، تعداد گل در سطح يك درصد معني دار بود. اثر متقابل زئوليت روي سطح برگ، وزن خشك اندام هوايي، وزن خشك ريشه، تعداد برگ اثر معني دار داشت. به طور کلي ديده شد که ميزان وزن تر و وزن خشک درتيماري که زئوليت مصرف شده بود به حداکثر مقدار خود رسيد که علت آن احتمالا ذخيره شدن آب و عناصر غذايي در کانال هاي زئوليت و همچنين جلوگيري از آبشويي اين عناصر است. همچنين دليل افزايش اين صفات در ميزان تخليه كمتررطوبت خاك ميتواند اين باشد که افزودن زئوليت به خاک مثل يک مخزن ذخيره آب عمل کرد ه و طي دوره خشکي، مدت حفظ رطوبت درخاك را افزايش داده و تر شدن و پخش شد ن مجدد آب در ناحيه ريشه بعداز آبياري به سرعت افزايش مي يابد.
2-6 تعريف تنش خشکي
تنش آبي در گياهان (Water stress) يا کمبود آب به وضعيتي اطلاق مي شود که در آن سلول ها از حالت آماس خارج شده باشند. دامنه تنش آبي از کاهش جزئي پتانسيل اب در اواسط روز تا پژمردگي دائم و خشک شدن گياه متغير است. به عبارت ساده تر تنش آبي زماني رخ مي دهد که سرعت تعرق بيش از سرعت جذب باشد با کاهش مقدار آب در خاک وعدم جايزگزيني آن پتانسيل آب در منطقه توسعه ريشه ها کاهش يافته و پتانسيل آب در گياه نيز به طور مشابهي تقليل مي يابد و اگر شدت تنش آب زياد باشد اين امر باعث کاهش شديد فتوسنتز مختل شدن فرآيندهاي فيزيولوژيکي و سرانجام خشک شدن و مرگ گياه مي گردد (پازکي،1389).در مناطق خشك و نيمه خشك كمبود آب يكي از عوامل محدود كننده رشد و نمو گياهان ميباشد و دستيابي به ارقامي كه قادر به رشد و نمو و توليد محصول بالا در شرايط تنش خشكي باشد، بسيار مورد توجه است( رستگار،1371). اگر در مرحله اي از رشد يا تمام دوره رشد آن آب مورد نياز گياه به طور كامل فراهم نشود گياه تحت تنش رطوبتي قرار گرفته و بخشي از فعاليت فيزيولوژيك آن مختل ميشود. در اين شرايط ميزان آب درون بافتها و سلولهاي گياهي به اندازهاي كاهش مييابد كه روند رشد گياه دچار ركود ميشود.(سرمدنيا ، 1372).خشكي هم به عنوان كمبود رطوبت قابل استفاده خاك به اندازه اي كه موجب كاهش رشد گياه شود، تعريف مي شود. البته اين تعريف نشان دهنده وضع كيفي مقدار آب قابل استفاده در خاك مي باشد، ولي وضع آب داخل گياه در نظر گرفته نشده است. (سرمدنيا و کوچکي، 1376).
2-7 تنش خشکي واثرات آن بر گياه گوجه فرنگي
ايران به دليل موقعيت مکان )عرض جغرافيايي 25 تا 38 درجه شمالي(، اقليمي و ساختار طبيعي خود جزء مناطق خشک) 65درصد( تا نيمه خشک (25درصد( محسوب مي شود. بنابراين خشکي يکي از مشکلاتي است که در بخش هاي زيادي از کشور ايران توليد محصولات زراعي را به خصوص در مراحل انتهايي رشد )مرحله ي زايشي( کاهش مي دهد. زيرا با عبور گياه از مرحله ي رويشي به زايشي، محدوديت آبي منجر به کاهش بيشتر فتوسنتز در مقايسه با مرحله ي رويشي شده و با توجه به اين که در اين زمان تعدادگل و ميوه در حال شکل گيري است کاهش عملکرد را درپي دارد وعامل اصلي كاهش رشد گياهان در اقليمهاي خشك و نيمه خشك مي باشد و شدت تأثير خشكي بر عملكرد گياه به فراهمي آب در خاك بستگي دارد.افزايش كارايي مصرف آب در زراعتهاي اين مناطق از اهداف مهم سياستهاي افزايش بهره وري از منابع آب مي باشد(دانشيان وجنوبي،1380).تنش خشکي يکي از مهمترين عوامل محيطي محدودکننده رشد و توليد گياهان ميباشدو از طريق ايجاد محدوديت در تأمين مواد فتوسنتزي لازم براي پر كردن دانه ياافزايش وزن ميوه، تعدا ميوه را تحت تأثير قرار مي دهند(مندهام 29و ساليس بوري30،1995).همانطورکه مدل هاي کنوني تغيير اقليم پيش بيني ميکنند، پراکنش و شدت خشکي در بسياري از مناطق جهان رو به افزايش است و همين امر نياز به شناخت بهتر اثرات خشکي بر کارکرد گياه و به ويژه سازوکارهاي فيزيولوژيکي و عکس العمل هاي گياه در دوره تنش و بازسازي پس از آن را افزايش ميدهدو عکس العمل گياهان به تنش رطوبتي بسته به شدت و دوره تنش و همچنين گونه و مرحله رشدي گياه به ميزان قابل ملاحظه اي متفاوت است(چاوس31 و پريرا32،2003).زمان وقوع و مدت زمان دوام تنش، فراواني وقوع خشكي، خصوصيات ذاتي خاك، تغييرات و نوسا نهاي بارندگي همگي بر مقاومت به خشكي گياه اثر دارند و اين نشانگر واكنش متفاوت ژنوتيپهاي مقاوم به خشكي از سالي به سال ديگراست (سرمدنياوکوچکي،1376).
از نقطه نظر زراعي، خشكي شرايطي است كه آب از نظر مقدار و توزيع به اندازه اي نيست تا گياه بتواند عملكرد بالقوه خودرا توليد كند (دالا 33و دايل 34،1995).سطح زير کشت گوجه فرنگي دراستان سمنان حدود 1500 هکتاربا متوسط توليد30 تن درهکتار است که براي توليدآن 13000-10000مترمکعب درهکتارآب مصرف مي شود .از طرفي ،کارآيي مصرف آب براي توليد اين محصول درکشور 4 کيلوگرم برمترمکعب است که اين رقم مي تواند تا 18 کيلوگرم درمترمکعب نيز افزايش يابد رسيدن به رقم 18 با اعمال روشهايي از جمله استفاده درصدي از زئوليت در خاک به سهولت امکان پذيراست (موسوي فضل ومحمدي،1384). براساس تحقيقات انجام شده تنش يکنواخت درفصل رشد گوجه فرنگي عملکرد رابه ميزان زيادي کاهش مي دهد(باغاني وعليزاده،1379).منابع موجود مراحل حساس گياه گوجه فرنگي به تنش هاي آبي را زمان تشکيل گل ، ميوه ومرحله رشد سريع ميوه ذکر کرده اند(عليزاده،1369).کم آبياري عملکرد وآب ذخيره شده ميوه گوجه فرنگي را کاهش مي دهد، اما ميزان مواد جامد انحلال پذير، درصد قند، ميزان اسيدسيتريک وپتاسيم را افزايش مي دهد(عباسي وصادق زاده،1379). يکي از راه هاي مطمئن براي مقابله با صدمات حاصل از خشکي در گياهان ،وجود ريشه هاي عميق وگسترش يافته است(حيدري شريف آباد،1380). براساس نتايج به دست آمده مرحله نشاء تا شروع گلدهي در گوجه فرنگي مرحله اي حساس به تنش هاي آّبي نيست وبدين ترتيب مي توان پس از نشاندن نشاء درخاک ومستقر شدن کامل گياه ، تنش هاي آبي را اعمال کرد(موسوي فضل ومحمدي،1384).
توصيه ميشود تنش هاي آبي از طريق زيادکردن فواصل آبياري اعمال نشود بلکه باهمان فواصل آبياري معين مقدار آب داده شده در هر نوبت کاهش يابد.مرحله حساس به تنش آبي در گوجه فرنگي مرحله شروع گلدهي تا بستن ميوه است که هرنوع تنش ملايم(25 درصد) يا شديد(50 درصد) مي تواند عملکرد محصول را به طور قابل توجه کاهش دهد. تنش دراين مرحله سبب بارور نشدن گلها وحتي ريزش گلهاي تلقيح شده ميگردد.(موسوي فضل ومحمدي،1384). در گوجه فرنگي مشاهده شد كه با افزايش سطح تنش آبي، غلظت پرولين هم در شاخه ها و هم در ريشه هاي گوجه فرنگي افزايش يافت (تايلور35 و همكاران ،1982). كم آبياري يك تكنيك فني براي بهينه



قیمت: تومان


پاسخ دهید