بسم الله الرّحمن الرّحيم
دانشگاه آزاد اسلامي
واحد ارسنجان
دانشکده کشاورزي و منابع طبيعي، گروه منابع طبيعي
پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد (M.Sc.)
گرايش: مرتعداري
عنوان:
بررسي عوامل مؤثر بر مشارکت مرتعداران در طرح‌هاي مرتعداري
(مطالعه موردي: مراتع شهرستان خاتم – استان يزد)
استاد راهنما:
دکتر سيد حميد حبيبيان
استاد مشاور:
دکتر حسين قره داغي
نگارش:
ياسر صحرائي
تابستان 1393
دانشگاه آزاد اسلامي
واحد ارسنجان
دانشکده کشاورزي و منابع طبيعي، گروه منابع طبيعي
پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد (M.Sc.)
گرايش: مرتعداري
عنوان:
بررسي عوامل مؤثر بر مشارکت مرتعداران در طرح‌هاي مرتعداري
(مطالعه موردي: مراتع شهرستان خاتم – استان يزد)
نگارش:
ياسر صحرائي
ارزيابي و تصويب شده توسط کميته داوران پايان‌نامه با درجه بسيار خوب
امضاء اعضاء کميته پايان‌نامه
دکتر سيد حميد حبيبيان (استاد راهنما)
دکتر حسين قره داغي (استاد مشاور)
دکتر سعيد محتشم نيا (استاد داور)
مدير گروه تحصيلات تکميلي معاون پژوهش و فن آوري دانشگاه
دکتر حميدرضا ميري دکتر حيدر آقابابا
تابستان 1393
تعهدنامه اصالت رساله يا پايان نامه
اينجانب ياسر صحرائي دانش‌آموخته مقطع کارشناسي ارشد ناپيوسته در رشته مهندسي کشاورزي گرايش مرتعداري که در تاريخ 30/6/1393 از پايان نامه خود تحت عنوان بررسي ” بررسي عوامل مؤثر بر مشارکت مرتعداران در طرح‌هاي مرتعداري (مطالعه موردي: مراتع شهرستان خاتم – استان يزد)” با کسب نمره 15/17 و درجه بسيارخوب دفاع نموده‌ام بدينوسيله متعهد مي‌شوم:
1) اين پايان نامه حاصل تحقيق و پژوهش انجام شده توسط اينجانب بوده و در مواردي که از دستاوردهاي علمي و پژوهشي ديگران (اعم از پايان نامه، کتاب، مقاله و. . . ) استفاده نموده ام، مطابق ضوابط و رويه موجود، نام منبع مورد استفاده و ساير مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج کرده‌ام.
2) اين پايان نامه قبلاً براي دريافت هيچ مدرک تحصيلي (هم سطح، پايين تر يا بالاتر) در ساير دانشگاهها و مؤسسات آموزشي عالي ارائه نشده است.
3) چنانچه بعد از فراغت از تحصيل، قصد استفاده و هر گونه بهره برداري اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و . . . از اين پايان نامه داشته باشيم، از حوزه معاونت پژوهشي واحد مجوزهاي مربوطه را اخذ نمايم.
4) چنانچه در هر مقطع زماني خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشي از آن را مي پذيرم و واحد دانشگاهي مجاز است با اينجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصيلي‌ام هيچگونه ادعايي نخواهم داشت.

نام و نام خانوادگي: ياسر صحرائي تاريــخ و امضــاء: اثر انگشت:
اين تعهد مي بايست در حضور نماينده پژوهش امضاء و اثر انگشت شود.
معاونت پژوهش و فناوري
به نام خدا
منشور اخلاق پژوهش
با ياري از خداوند سبحان و اعتقاد به اين كه عالم محضر خداست و همواره ناظر بر اعمال انسان و به منظور پاس داشت مقام بلند دانش و پژوهش و نظر به اهميت جايگاه دانشگاه در اعتلاي فرهنگ و تمدن بشري، ما دانشجويان و اعضاء هيئت علمي واحدهاي دانشگاه آزاد اسلامي متعهد مي گرديم اصول زير را در انجام فعاليت هاي پژوهشي مد نظر قرار داده و از آن تخطي نكنيم:
1. اصل برائت: التزام به برائت جويي از هرگونه رفتار غيرحرفه اي و اعلام موضع نسبت به كساني كه حوزه علم و پژوهش را به شائبه هاي غيرعلمي مي آلايند.
2. اصل رعايت انصاف و امانت: تعهد به اجتناب از هرگونه جانب داري غير علمي و حفاظت از اموال، تجهيزات و منابع در اختيار.
3. اصل ترويج: تعهد به رواج دانش و اشاعه نتايج تحقيقات و انتقال آن به همكاران علمي و دانشجويان به غير از مواردي كه منع قانوني دارد.
4. اصل احترام: تعهد به رعايت حريم ها و حرمت ها در انجام تحقيقات و رعايت جانب نقد و خودداري از هرگونه حرمت شكني.
5. اصل رعايت حقوق: التزام به رعايت كامل حقوق پژوهشگران و پژوهيدگان (انسان،حيوان ونبات) و ساير صاحبان حق.
6. اصل رازداري: تعهد به صيانت از اسرار و اطلاعات محرمانه افراد، سازمان ها و كشور و كليه افراد و نهادهاي مرتبط با تحقيق.
7. اصل حقيقت جويي: تلاش در راستاي پي جويي حقيقت و وفاداري به آن و دوري از هرگونه پنهان سازي حقيقت.
8. اصل مالكيت مادي و معنوي: تعهد به رعايت كامل حقوق مادي و معنوي دانشگاه و كليه همكاران پژوهش.
9. اصل منافع ملي: تعهد به رعايت مصالح ملي و در نظر داشتن پيشبرد و توسعه كشور در كليه مراحل پژوهش.
سپاسگزاري
حمد و سپاس مختص حضرت رب‌الناس است و بايد از شر هر وسواس خناسي به اوپناه برد.
راز و رمز پويايي علم و کشف معاني بديع و تجلي جلوه‌هاي شهودي معرفت، کيميايي است که آسمان علم به آن برکت سيما و سيرهء نوراني نبي اکرم حضرت محمد (ص) انسان در بند خاک را به معراج حضور مي‌خواند و چه خرم علمي که از چشمه معارف سيراب شود و چه زيبا دانشي که قباي پرنيانش به عطر و بوي گلستان محمدي معطر شود.
شکر خدا که هر چه طلب کردم از خدا بر منتهاي همت خود کامران شدم
از اين رو بر خود وظيفه مي‌دانم تا مراتب تقدير و تشکر خود را از تمامي عزيزان و سروران گرامي اعلام بدارم:
نخست درود فراوان به پدر و مادر بزرگوارم که همواره با تلاش‌هاي طاقت فرسايش مرا از نيازها مبرا داشت و با منش خود ، عزت را به من ارزاني داشت و سپاس بيکران بر مهرباني، دلسوزي و همدلي همسر گرامي‌ام که مهرش ريشه در اعماق وجودم دارد و دعاي خيرش درتمام مراحل زندگي‌ام پشتيبانم بوده و با وجود دشواري هاي زندگي، لحظه‌اي توجه و محبتش را نسبت به من دريغ ننمود.
و اما برخود لازم مي‌دانم برحسب آيه شريفه “من لم يشکر المخلوق لم يشکر الخالق” مراتب قدرداني و سپاس خود را از اساتيد محترم و همکاران گرامي که در انجام اين تحقيق مرا همراهي نمودند‌، بيان نمايم .
جناب آقايان دکتر سيد حميد حبيبيان، استاد محترم راهنما و دکتر حميدرضا ميري مدير محترم گروه منابع طبيعي‌، انساني ارزشمند و وارسته که با تلمذ در محضر ايشان کسب علم و ادب و اخلاق نمودم و بخش عمده‌اي از دوران تحصيلات تکميلي خود را مديون زحمات ، راهنمائي‌ها و تصميمات مدبرانه ايشان هستم.
جناب آقاي دکتر حسين قره‌داغي استاد محترم مشاور به پاس پاسخگويي صبورانه و زحمات بي‌دريغشان و جناب آقاي دکتر محتشم‌نيا که زحمت راهنمايي و ارشاد را در طول دوره کارشناسي ارشد تقبل نمودند.

سلامت، سعادت، بهروزي و شادکامي همه عزيزان را از درگاه باري تعالي مسئلت دارم.
تقديم به
آنهايي كه باترانه هايم زندگي كرده اند و با مهرشان به وجودم زندگي بخشيدند.
به ريشه هاي هميشه سبزم
كه در آنها زنده خواهم ماند
پدرم ، مادرم وخانواده عزيزم که رنج تهيه و تنظيم اين پايان نامه را متحمل شدند.
فهرست مطالب
چکيده………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..1
فصل اول : مقدمه و کليات
1ـ1. مقدمه3
1ـ2. اهميت مشارکت4
1-3. ضرورت انجام تحقيق6
1-4. اهداف تحقيق8
1-4-1. اهداف علمي8
1-4-2. اهداف کاربردي9
1-5. فرضيات تحقيق9
1-6. اهميت تحقيق9
1-7. مباني نظري تحقيق11
1-7-1. نظريه گاندي11
1-7-2. نظريه ژوليوس نيرره12
1-7-3. نظريه ويتز12
1-7-4. نظريه عبيدالله خان13
1-7-5. نظريه کاردل انگيز شارل فوريه14
1-7-6. نظريه بندورا14
1-8. مفاهيم و تعاريف14
فصل دوم: پيشين? تحقيق
2-1. پيشين? تحقيق در ايران19
2-2. پيشين? تحقيق در خارج26
2-3. جمع بندي تجارب داخلي و خارجي29
فصل سوم: روش کار و تحقيق
3-1. مشخصات منطقه مورد مطالعه32
3-1-1. سيماي عمومي استان يزد و شهرستان خاتم32
3-1-2. جمعيت35
3-1-3. هواشناسي و اقليم36
3-1-4. موقعيت پستي ها و بلندي ها39
3-1-5. پوشش گياهي و جانوري39
3-1-6. وضعيت منابع آب شهرستان خاتم40
3-1-7. وضعيت زمين شناسي و خاک‏شناسي40
3-2. روش تحقيق40
3ـ2ـ1. تعيين جامعه هدف41
3ـ2ـ2. حجم نمونه41
3ـ2ـ3. نمونهگيري43
3ـ2ـ4. ابزار گردآوري دادهها43
3ـ2ـ5. بررسي روايي- پايايي پرسشنامه43
3ـ3. روش تحقيق44
3ـ3ـ1. داده کاوي44
3ـ3ـ2. بررسي مفروضات آماري44
3ـ3ـ3. بررسي روابط و اختلافات آماري45
3ـ3ـ4. متغيرهاي تحقيق45
فصل چهارم: نتايج
4-1. نتايج48
4-1-1. داده کاوي48
4-1-2. سوالات پژوهشي54
4-1-2-1. تاثير کلاسهاي آموزشي برميزان مشارکت مردم در طرحهاي مرتعداري را چگونه ارزيابي مي کنيد؟54
4-1-2-2. آيا سطح تحصيلات پاسخگويان بر نگرش آنها نسبت به تاثير برگزاري کلاسهاي آموزشي بر ميزان مشارکت آنها تاثير داشته است؟56
4-1-2-3. آيا بين سطح تحصيلات و ميزان مشارکت مرتعداران در طرح‌هاي مرتعداري رابطه معني داري وجود دارد؟ آيا افزايش سطح تحصيلات باعث افزايش تمايل مرتعداران به مشارکت شده است؟59
4-1-2-4. آيا بين سن و ميزان مشارکت مرتعداران، در اجراي طرح‌هاي مرتعداري رابطه معني داري وجود دارد؟60
4-1-2-5. آيا مرتعداران روستايي وعشايري شهرستان خاتم از اهداف اجراي طرحهاي مرتعداري اطلاع دارند؟61
4-1-2-6.چرا مرتعداران در عمليات اصلاحي و احيايي مربوط به مرتع خود مشارکت و همکاري نمي کنند؟64
4-1-2-7. تاثير طرحهاي مرتعداري درکاهش بيکاري منطقه را چقدر مي دانيد؟65
فصل پنجم : نتيجه گيري و پيشنهادات
5-1. نتيجه گيري69
5-2. پيشنهادات75
پيوست‌ها
پيوست 1- پرسشنامه77
پيوست 2- تصاوير82
منابع و ماخذ
منابع فارسي …………………………………………………………………………………………………………………………………………………..87
منابع انگليسي ………………………………………………………………………………………………………………………………………………..93
چکيده انگليسي ……………………………………………………………………………………………………………………………………………..97
فهرست جداول
4ـ1. جدول توصيف و تحليل نگرش مرتعداران شهرستان خاتم به تاثيرگذاري کلاسهاي آموزشي و ترويجي بر ميزان مشارکت55
4ـ2. جدول توصيف و تحليل سطح تحصيلات پاسخگويان مراتع مورد تحقيق شهرستان خاتم بر نگرش آنها نسبت به تاثير برگزاري کلاسهاي آموزشي بر مشارکت58
4ـ3. جدول توصيف و تحليل نگرش مرتعداران شهرستان خاتم در ارتباط با اطلاع از اهداف طرح مرتعداري62
4ـ4. جدول توصيف و تحليل نگرش مرتعداران شهرستان خاتم در ارتباط با علت عدم مشارکت64
4ـ5. توصيف و تحليل نگرش مرتعداران شهرستان خاتم به تاثيرگذاري طرحهاي مرتعداري بر بيکاري منطقه66
فهرست نمودارها
4ـ1. نمودار نحوه توزيع داده هاي متغير فصل بهره برداري49
4ـ2. نمودار توزيع داده هاي مساحت مرتع بر پايه متغير نوع مديريت مرتع50
4ـ3. نمودار توزيع داده هاي سن مرتعداران و فرض نرمال بودن توزيع داده ها51
4ـ4. نمودار: نحوه تمرکز داده هاي سن مرتعداران به تفکيک نوع مرتع و فصل بهره برداري52
4ـ5. نمودار: توزيع داده هاي تحصيلات مرتعداران و فرض نرمال بودن توزيع داده ها53
4ـ6. نمودار توزيع داده هاي حاصل از نگرش مرتعداران نسبت به برگزاري کلاسهاي آموزشي و ترويجي56
4ـ7. نمودار توزيع متغير تحصيلات و نگرش پاسخگويان نسبت به برگزاري کلاسهاي آموزشي و ترويجي برمشارکت59
4ـ8. نمودار توزيع داده هاي نگرشي مرتعداران در ارتباط با اطلاع آنها از اهداف طرحهاي مرتعداري63
4ـ9. نمودار توزيع داده هاي نگرشي مرتعداران در ارتباط با علت عدم مشارکت مرتعداران در اجراي طرح65
4ـ10. توزيع داده هاي نگرشي مرتعداران در ارتباط با تاثير طرحهاي مرتعداري بر بيکاري67
بررسي عوامل موثر بر مشارکت مرتعداران در طرح هاي مرتعداري
(مطالعه موردي: مراتع شهرستان خاتم – استان يزد)
به وسيله: ياسر صحرائي
چکيده:
مشارکت، طي دهه هاي اخير به عنوان يک ضرورت عقلاني، اخلاقي و انساني مهم ترين متغير توسعه بوده و امروزه در سطوح مختلف توسعه و برنامه ريزي کمتر طرح و پروژه اي را مي بينيم که در برنامه هاي خود مشارکت مردمي را در تمام مراحل مورد توجه قرار ندهد. مراتع نيز از اين قاعده مستثني نمي باشد. بارشهاي جوي نامطلوب، اعتبارات تخصيصي نامناسب، عدم جلب توجه بخش خصوصي براي سرمايه گذاري، ضعف تشکيلاتي و کمبود نيرو به خصوص نيروي پرمهارت و تحصيل کرده با رشته تحصيلي مرتبط ضرورت امر را دو چندان مي کند. به منظوربررسي عوامل موثر برمشاركت مرتعداران در طرحهاي مرتعداري مراتع شهرستان خاتم، 7 طرح مرتعداري و 14 مميزي مرتع شهرستان خاتم به صورت تصادفي انتخاب شد. تعداد 117 بهره بردار نظرسنجي شدند. روش تحقيق اين مطالعه توصيفي و تحليلي است. ابزار دسترسي به داده هاي تحقيق پرسشنامه است. پرسشنامه ها در قالب طيف ليکرت طراحي گرديد. تجزيه و تحليل آماري داده با استفاده از روشهاي آماري من ويت ني وکروسکال واليس و همبستگي اسپيرمن به منظور بررسي اختلاف و ارتباط آماري انجام شد. نتايج نشان داد که حداقل سن مرتعداران پرسش شونده 33 سال و حداکثر آن 90 سال مي باشد. تمرکز کلي داده هاي سن در مرکز و حوالي سن 60 سال متمرکز مي باشد. کهولت سن بارز است. بي سوادي در سطح نمونه تحقيق با 49 پاسخگو معادل 88/41 درصد بيشترين فراواني را نشان مي دهد. عدم ارائه تسهيلات بانکي و بي اطلاعي بهره برداران از جمله دلايل عدم مشارکت آنها در اجراي پروژه هاي مرتعي است. درصد قابل توجهي از افراد مورد تحقيق از اهداف طرح مرتعداري اطلاعي ندارند. سن افراد مورد تحقيق با نحوه نگرش آنها به موضوع مهم مشارکت، اختلاف معني داري ندارد. نگرش افراد مورد تحقيق در ارتباط با تاثيرگذاري طرحهاي مرتعداري بر بيکاري معني دار نيست. اکثر آنها اعتقاد دارند که طرحهاي مرتعداري بر بيکاري تاثير مثبت دارند.
کلمات کليدي: يزد، خاتم، مشارکت، نگرش سنجي، مرتعدار، طرحهاي مرتعداري
فصل اول
مقدمه و کليات
1ـ1. مقدمه
يکي از شاخص هاي کليدي توسعه در هر جامعهاي مشارکت آحاد مردم در کليه امور است از اين رو اهتمام دست اندرکاران و مسئولان هر جامعهاي بايد بررسي راههاي جلب مشارکت مردم در طرحها و برنامهها باشد. امروزه نقش و اهميت مشارکت چنان است که اگر مورد غفلت قرار گيرد، حرکت جوامع حرکتي غير موثر و ناکارآمد (حرکت در جا) خواهد بود و هزينه بالايي براي تحولات آتي در بر خواهد داشت. توسعه خود جوش و درونزا حکم مي کند که در تمامي مراحل توسعه و در شرايط مختلف، مبناي کار بر جلب مشارکت مردم محلي در جهت بسيج منابع و نهادينه سازي مشارکت محلي با تاکيد بر توانمند سازي و ظرفيت سازي قرار گيرد. مشارکت مردم باعث مي شود تا مردم با برنامه ها و عناصر جديد احساس بيگانگي نکنند و از سوي ديگر در طول طراحي و پس از آن در انجام و نگهداري طرح ها سهيم باشند، طرح و محصول به دست آمده را از خود بدانند و در نگهداري و پويايي آن بيشترين همکاري داشته باشند. اهميت مشارکت در سرنوشت جوامع و زندگي بشر به حدي است که تقريبا زندگي انسانها بدون آن ممکن نيست، تا جايي که در اديان الهي نيز همواره برآن تاکيد شده و در قرآن کريم هم اشارات فراواني به اين موضوع شده است. مشارکت روستاييان در برنامه هاي توسعه روستايي موضوعي است که نقطه آغاز آن به دهههاي 1970 و 1980 برمي گردد. موضوع مشارکت و مکانيزمهاي جلب و به کارگيري آن در برنامه هاي توسعه روستايي همواره مورد توجه برنامهريزان ملي و بينالمللي ميباشد و مفهوم جديدي از توسعه با عنوان توسعه مشارکتي وارد ادبيات توسعه شده است. واژه مشارکت معادل اصطلاح participation است. اين کلمه از ريشه part به معني قسمت، جزء و بخش گرفته شده است و به سهيم شدن در چيزي و يادگرفتن قسمتي از آن است. گاهي دو اصطلاح partnership و association نيز معادل با اصطلاح مشارکت participation آورده مي شود.
1ـ2. اهميت مشارکت
دهه 1970 به بعد، رويکردهاي مشارکتي در ادبيات توسعه، به طور جدي مورد توجه و بحث صاحب نظران علوم اجتماعي و توسعه قرار گرفته و بسط اين مفهوم در دوران جديد و به ويژه ارتباط آن با توسعه، ابعادي نو و گسترده به آن بخشيده است. تاکيد بر اصل مشارکت در برنامهريزي به اين دليل است که توسعه بيش از هر چيز به انگيزش و يادگيري نيازمند است و در بهبود و کفايت مستمر تواناييهاي دروني تجلي
مييابد، و اين امر مستلزم مشارکت در تمامي مراحل يک برنامه ريزي توسعهاي است. مشارکت مورد نظر علاوه بر دوره طراحي برنامهها، همه مراحل مطالعات، هدفگذاري، سياست گذاري، ارزيابي، تامين منابع، اجرا، نظارت و ارزشيابي را نيز در بر خواهد گرفت. تا جايي که برخي محققان توسعه را مترادف مشارکت ميدانند، با توجه به اين که بخش اعظمي از جمعيت کشورهاي جهان سوم در روستاها زندگي ميکنند، اهميت توسعه روستايي و نقش حياتي آن در توسعه و پيشبرد اين کشورها بر هيچ کس پوشيده نيست. کارشناسان و دست اندرکاران امر، تحقق اين مهم را پيش از هر چيز در گرو توسعه منابع انساني مي دانند. روستاييان زماني کاري را از آن خود مي دانند و در انجام آن مسئوليت و تعهد مي پذيرند که در طرح آن مورد مشورت قرار گرفته و يا در جريان برنامه ريزي و مراحل آن، فعالانه شرکت کرده باشند. تجارب کاري متعدد با روستاييان نيز، مبين اهميت اين موضوع است که توفيق در انجام کاري بدون مشارکت و لحاظ کردن نظرات آنان ، هرگز به طور نهايي و کامل تحقق نيافته است. اگرچه توجه به مشارکت به لحاظ نظري و انتزاعي بسيار مهم است، ولي به اجرا در آوردن آن به سادگي ميسر نيست چرا که عواملي همانند شرايط اجتماعي و سياسي حاکم بر جامعه، نوع نگاه برنامه ريزان به مسئله، خلقيات و روحيات جامعه هدف، تجربيات و واقعيات گذشته و … در پذيرش يا عدم پذيرش مشارکت موثرند. مطالعات اخير در کشورهاي در حال توسعه نشان داده اند، که رهيافت مشارکتي براي توسعه روستايي موفقيتآميز بوده است. بر اساس اين مطالعات، شکست يا موفقيت پروژه هاي توسعه روستايي بستگي به درجه مشارکت و درگيري اجتماعات محلي در طرح ها و ارزيابي آنها از پروژهها دارد. تجربه کلي براين مبناست که مشارکت مردم در هر مرحلهاي از توسعه، عامل کليدي براي موفقيت در اجراي پروژههاست، در مقابل شکست زماني اتفاق مي افتد که مشارکت مردم در مراحل مختلف ناديده گرفته مي شود. تجارب متعدد در طرح هاي توسعه روستايي نيز بيانگر اين مطلب است که مهم ترين مانع در دستيابي به توسعه پايدار روستايي، برنامه ريزي از بالا به پاييني، بخشي نگري و کم توجهي به توسعه جامع و يکپارچه روستايي است. در اين راستا روستاييان زماني کاري را از آن خود مي دانند و در انجام آن مسئوليت و تعهد مي پذيرند که در طرح آن مورد مشورت قرار گرفته و يا در جريان برنامه ريزي و پيگيري فرآيند آن، فعالانه شرکت کرده باشند. براي انجام هر برنامه آموزشي، ترويجي، عمراني و … مي بايست سعي شود که از اولين مراحل طراحي و برنامه ريزي و سپس آمادگي براي اجرا و سرانجام در مرحله عمليات از مشورت و مشارکت فعالانه و منتقدانه افراد روستايي بهره گرفت و ضرورتاً به قبول و اعمال نکته نظرهاي منطقي و مستدل آنان در متن برنامه ها همت گماشت. اکنون جامعه ايران به عنوان جامعه اي در حال گذار بيش از پيش به تحقق عملياتي اين مغهوم (مشارکت) به عنوان پيش نياز توسعه و دموکراسي نياز دارد. بحث اصلي در توسعه کشورهاي جهان سوم اين است که چگونه مردم فقير روستايي توانمند شوند، در فرآيند مشارکت تاثير گذار باشند و به فرآيند توسعه کمک کنند؟ اينها سوالات اساسي است که پيش روي دولت ها در کشورهاي در حال توسعه قرار گرفتهاند. با گسترش مفهوم مشارکت در ميان دست اندرکاران و صاحب نظران توسعه و به ويژه توسعه روستايي، عد? زيادي از فعالان توسعه به ارائه راهکارهاي علمي و منطقي در جهت ترغيب و تشويق به مشارکت و از طرفي اهميت موضوع مشارکت در توسعه پرداخته اند. براي نمونه، گاندي خواهان تحول روستاها از طريق توسعه دروني آن ها و تبديل شان به مکانهايي زيستپذير و متناسب با رشد و ترقي بود. در زمان حاضر، مشارکت در توسعه روستايي اگر نگوييم به عنوان مسئله اي حياتي و اساسي است، دست کم به عنوان پديده اي سودمند پذيرفته شده و فرض بر اين است که مشارکت بيشتر، بهتر از کم بودن آن است. به نظر مي رسد که راهبردهاي گذشته توسعه روستايي به خاطر فقدان اين امر شکست خورده اند. بدين ترتيب، الگو واژه جديد مديريت روستايي بايد سمت وسوي مشارکتي داشته باشد و به اين نکته مهم توجه کند که دستيابي به توسعه پايدار، منوط به افزايش ظرفيت ها در تمام امور است. جامعه اي توسعه يافته تر خواهد بود که بر سرنوشت خود تسلط بيشتري داشته باشد. در غير اين صورت، اگر جامعه اي به سطحي از رشد اقتصادي، اجتماعي برسد، اما قدرت اختيار و انتخاب از آن سلب شود، تنها مرحله اي از رشد را طي کرده ولي فاقد توسعه است. بنابراين عظيمترين سرمايهاي که هر اجتماعي مي تواند با اتکاي به آن، مراحل عمران و آباداني را طي کند، چيزي جز مشارکت ساکنان آن روستا در بهبود شرايط سکونتگاه خود نيست. مشارکت لازمه توسعه است و برنامه ريزي هاي مشارکتي در جوامع محلي، سبب ارتقاي کيفي آن جوامع و گرايش به توسعه اي خود جوش از درون جامعه مي گردد.
1-3. ضرورت انجام تحقيق
منابع طبيعي تجديدشونده، امروزه درابعاد مختلف زندگي بشر نقش بسزايي را ايفا ميکند. در اغلب کشورهاي در حال توسعه در اثر رشد فزاينده جمعيت، گسترش بي رويه شهرها و عدم آگاهي مردم به اهميت منابع طبيعي و فقدان برنامه ريزي اصولي، سطح منابع طبيعي شديداً کاهش يافته و به واسطه تخريب کمي و کيفي، منابع طبيعي در خطر نابودي قرار گرفته است. از طرفي به منظور دستيابي به توسعه پايدار و حفظ منابع طبيعي، جلب مشارکت آحاد مردم و مخصوصاً بهرهبرداران منابع طبيعي امري ضروري است. منابع طبيعي يكي از ثروتهاي حائز اهميت براي نسلهاي كنوني و آينده است كه نقش بسيار مهمي در تعادل بوم شناختي، درآمدزايي و توسعه روستايي دارد. امروزه به دلايل مختلف از جمله خشکسالي هاي پياپي، مشکل فرسايش بادي و شوري خاک، تخريب اراضي در اثر استفاده بي رويه از عرصه هاي طبيعي و بهره برداري هاي نامناسب، سرعت تخريب و بهره برداري بسيار بيشتر از روند تجديد و احياء اين منابع
مي باشد و همين مسئله باعث نابودي سطوح گسترده اي از منابع و شكنندگي عرصه هاي وسيع تر محيط زيست شده است. از اين رو حفاظت و بهره برداري پايدار از اين منابع ارزشمند از اهميت ويژه اي برخوردار است. با توجه به اهميت حفاظت از منابع طبيعي تدوين راهبردهاي حفاظت و بهره برداري پايدار از اين منابع به عنوان ضرورتي بنيادي بيش از پيش احساس مي گردد. در چنين وضعيتي نقش اصلي با بهرهبرداران روستايي و عشايري است كه البته ذينفعان اصلي اين منابع در جوامع محلي محسوب
ميشوند. مشاركت مردم در هر پروژهاي ضامن اجرا و پايداري آن پروژه است و اين مسئله در حفاظت از منابع طبيعي از اهميت بيشتري برخوردار مي باشد، زيرا مسائل مربوط به محيط زيست و منابع طبيعي با زندگي جوامع محلي آميخته است و توفيق هر نوع برنامه اي نيازمند مشاركت اين جوامع خواهد بود . بنابراين نقش مردم در تصميم گيري، برنامه ريزي، اجرا، نظارت و ارزشيابي هر برنامه حفاظتي اهميت حياتي دارد. از اين رو نظام مديريتي مناسب براي حفاظت از اين عرصه ها، بايستي بر مبناي مديريت مبتني بر مشاركت جوامع محلي بنا نهاده شود. به بياني ديگر راهبرد اصلي عملي كردن توسعه پايدار در بخش روستايي تاكيد بر عواملي داشته كه بيشتر جنبه مشاركتي با جوامع محلي دارند. در عصر کنوني مشارکت جمعي و دخالت همه اقشار ذينفع در تصميم گيريهاي اصلي پذيرفته شده است. لذا به منظور ايجاد انگيزه جهت بهرهبرداري از منابع محلي با اصول فني و علمي، بهره گيري از مشارکت فعال جوامع محلي از طريق سازماندهي و بسيج آنها و همچنين ارتقاي آگاهي، توانمندسازي و استفاده از پتانسيل هاي آنها به منظور مديريت پايدار منابع محلي خودشان امري ضروري است. يك دليل اساسي براي تخريب جنگل‌ها و مراتع، كاهش تنوع زيستي و افزايش تخريب سرزمين، فقدان رويكردهاي مشاركتي و همكاري بين بهره برداران از منابع محلي و بخش‌ها، ادارات و وزارتخانه‌هاي مختلف درگير در مديريت زمين و جنگل در نتيجه عدم توجه به نيازهاي اقتصادي- اجتماعي در برنامه‌ريزي ها و تصميم گيري ها و همپوشاني بين اهداف و فعاليت‌هاي ادارات و وزارتخانه‌هاي مختلف ميباشد كه در نهايت منجر به خسارات جبران ناپذيري مي‌گردد. به علت دنبال کردن رويکردهاي بالا به پايين و عدم هماهنگي بين دانش بومي و علمي جهت توسعه مدل‌هاي موفق و پايدار مديريت منابع طبيعي در سطح محلي، پايداري اکثر اقدامات انجام شده در راستاي توسعه مشاهده نمي شود. امروزه تحول در ديدگاههاي توسعه حاكي از تغييرات عمده در بسياري از زمينهها است اهدافي همانند رشد اقتصادي به سمت رشد كيفي بهبود محيط زيست عدالت اجتماعي و پايداري توسعه در همه ابعاد گرايش پيدا كرده و تاكيد بر مداخلات دولت ها و ارائه كمكها و يارانهها جاي خود را به توانمندسازي محيطي براي رشد فعاليتها و توسعه نهادهاي عمومي و محلي و نيز مشاركتي كردن هرچه بيشتر فرايند توسعه داده است از اين رو بدون ترديد در طرحها و پروژه هاي توسعه سرمايه انساني از عوامل تعيين كننده بشمار ميآيد و مشاركت مردم يكي ازمولفههاي اساسي در پايداري و موفقيت طرحها و پروژههاي توسعهاي ميباشد از طرفي با گسترش برنامهريزي اجتماعي نيازمند درك درستي از ميزان مطلوبيت اثربخشي و اثرگذاري اين برنامهها هستيم و لذا بررسي و قضاوت پيرامون ميزان موفقيت برنامه و طرحها داراي اهميت زيادي است. لذا با توجه به اينکه عوامل متعددي درمشارکت بهره برداران در حفظ و احياي مراتع و جنگل‌هاي کشور دخيل مي‌باشند، توجه به نقش و ميزان تاثير آنها در پيشبرد فعاليت‌هاي مشارکتي از اهميت بالا و بسزايي برخوردار مي‌باشد، چرا که باشناخت اين عوامل و ميزان تاثير آنها مي‌توان برنامه ريزي ها و اقدامات لازم را در جهت مشارکت هر چه بيشتر مردم در حفظ و احياي منابع طبيعي در آينده صورت داد و موانع مشارکت را نيز تعديل نمود. بنابراين شناخت عوامل موثر بر مشارکت مرتعداران در حفظ و احياي مراتع و جنگل ها براي سازمان جنگل ها و مراتع و تمامي دست اندرکاران منابع طبيعي از اهميت و ضرورت بسزايي برخوردار است و با توجه به عدم مشارکت بهره برداران در طرح‌هاي مرتعداري اين شهرستان، لازم است که عامل يا عوامل موثر بر جلب مشارکت بهره برداران مراتع اين شهرستان جهت شناسايي و در جهت بهبود وضعيت مراتع و برنامه ريزي‌هاي آتي مورد بررسي قرار گيرد.
1-4. اهداف تحقيق
1-4-1. اهداف علمي
بررسي وشناسايي عوامل موثر بر مشارکت مرتعداران در طرح‌هاي مرتعداري واولويت بندي اين عوامل جهت برنامه ريزي و بهبود وضعيت مراتع در شهرستان خاتم.
1-4-2. اهداف کاربردي
شناسايي عوامل موثر بر مشارکت مرتعداران وبهره برداران از مرتع به عنوان اساس وشالوده برنامه ريزي‌هاي آينده جهت حفظ و احياي مراتع به عنوان يک فعاليت اساسي
1-5. فرضيات تحقيق
– افزايش آموزش‌هاي ترويجي، سن، سابقه بهره برداري از مراتع، افزايش مساحت مراتع و اطمينان از تامين علوفه مورد نياز دامها از مهمترين عوامل موثر بر ميزان مشارکت مرتعداران در اجراي طرحهاي مرتعداري شهرستان خاتم مي‌باشد.
– بين سطح تحصيلات و ميزان مشارکت مرتعداران در طرح‌هاي مرتعداري رابطه معني داري وجود دارد.
– بين استفاده از جلسه‌هاي سخنراني و ميزان مشارکت بهره برداران در طرح‌هاي مرتعداري رابطه معني داري وجود دارد
– بين سن و ميزان مشارکت مرتعداران، در اجراي طرح‌هاي مرتعداري رابطه معني داري وجود دارد.
– بين استفاده از فيلم هاي آموزشي وميزان مشارکت مرتعداران در اجراي طرح هاي مرتعداري رابطه معني داري وجود دارد.
1-6. اهميت تحقيق
مراتع از نظر اقتصادي موجب رونق دامداري و بهبود وضعيت رفاهي بهرهبرداران و تأمين بخش عمد? نياز گوشتي و ايجاد اشتغال براي قشر عظيمي از نيروهاي روستايي و عشايري و جلوگيري از اثرات زيانبار مهاجرت مي گردند. نظر به اهميت و نقش منابع طبيعي در توسعه اقتصادي و اجتماعي کشور و روند تخريب روز افزون اين منابع، لزوم احياي منابع طبيعي به ويژه مراتع، مورد توجه اکثر مسئولان قرار گرفته است. از آنجايي که دولت به تنهايي نمي تواند طرح هاي حفظ و اصلاح مراتع را اجرا کند، بنابراين جلب مشارکت بهره برداران، يافتن شيوه اي عملي و ايجاد انگيزه در بهره برداران از اهميت ويژه اي برخوردار است.در همين راستا و بر اساس سياست هاي برنامه هاي پنج ساله، دولت اقدام به واگذاري مراتع به تعاوني‌ها و بهره برداران سنتي نموده است که طي دو برنامه اول و دوم اجرا شده است (معين الدين، 1372).
استفاده از مشاركت مردمي در احياي منابع طبيعي به عنوان يك نياز و ضرورت مطرح است، به طوري كه تأكيد بر مشاركت مردم در تصميم هاي پيرامون منابع طبيعي به عنوان نزديك ترين و آسان ترين راهكار حفظ اين منابع است (اسراري،1379). لذا بررسي نظرات مرتعداران نسبت به اجراي طرح هاي مرتعداري مي تواند مسئولين ذيربط را در هر چه بهتر اجرا کردن اين طرح ها کمک نمايد و همچنين با توجه به اينکه ساليانه تعداد زيادي طرح هاي مرتعداري در ايران انجام مي شود و با توجه به تسهيلات و هزينه هاي زيادي که دولت در انجام اين طرح ها متقبل مي شود، بررسي اينکه آيا اين طرح ها توانسته است مشکل تعداد زياد دام و دامدار را که منجر به تخريب پوشش گياهي در سطح مراتع شده است، برطرف نمايد، لازم و ضروري است تا بتوان در مورد طرح هاي آتي برنامهريزي هاي لازم را انجام داد. در حال حاضر شناسايي عوامل موثر بر ميزان مشارکت مرتعداران در طرحهاي مرتعداري داراي اهميت ويژه اي است و به کارشناسان تهيه طرح و برنامه ريزان در زمينه توسعه، حفاظت و بهره برداري در عرصه هاي منابع طبيعي کشور مي تواند کمک شاياني بنمايد. انجام اين تحقيق در رابطه با بررسي روند مشارکت در اين منطقه و عوامل موثر بر آن با توجه به شرايط اجتماعي و اقتصادي منطقه مي تواند نتايج خوبي براي چگونگي ادامه کار و در صورت نياز بازنگري در اجراي طرح هاي مرتعداري را بهمراه داشته و داراي نوآوري باشد.
1-7. مباني نظري تحقيق
نظريهپردازان با هدف راهبرد توسعه يکپارچه و فراگير، تلاش داشتند که ريشه هاي عميق تري به تحولات مربوط به توسعه بر مبناي مشارکت بدهند. در دهه هاي اخير، ديدگاههاي توسعه درون زا، ديدگاه غالب بوده است، که بر محوريت انسان به عنوان راه حل نهايي رهايي از عدم توسعه يافتگي تاکيد دارد. بااين حال محورهاي عمده توسعه نظريه مشارکتي به شرح زير خلاصه مي گردد:
1-7-1. نظريه گاندي
اين نظريه برپايه اصول و تعليمات اخلاقي و بر دو اصل زير استوار است:
1) خود اتکايي روستا
2) مشارکت و خود ياري روستايي
گاندي فکر مي کرد که بدبختي روستاييان اساساً به علت خود پسندي و غرور آنها و نيز به خاطر حرص وطمع حکام آنهاست. عبدالحميد خان از نظريه گاندي با عنوان مدينه فاضله روستايي ياد مي کند. روستا و کشاورزي اساس توسعه مورد نظر گاندي بوده است. مدينه فاضله گاندي بايد به وسيله سه عنصر ايجاد شود که در واقع عوامل توسعه روستا نيز هستند:
1. اعزام خادمان روستايي.
2. ايجاد جمهوري هاي کوچک دهات .
3. تصوير موضوع عشق و خودکفا کردن جهت ديگران روستا.
نظريه گاندي در واقع دنباله نهضت خودسازي روستاها در هند در دوران استعمار انگليس است.در نظريه او روستا يک واحد مستقل بود که محور خوداتکايي کشور محسوب مي شد.روستا و کشاورزي اساس توسعه مورد نظر گاندي بوده است .
1-7-2. نظريه ژوليوس نيرره
ژوليوس نيرره رئيس جمهور سابق تانزانيا ، در سال 1964 اين کشور را به استقلال رساند و الگوي خاصي را جهت توسعه اين کشور پياده کرد. نيرره بر اساس ديدگاه سوسياليستي خود توسعه روستايي بر محور مشارکت را تنها راه حل مشکلات جهان سوم مي داند. ريشه فقر جهاني و فقر شهري در روستاها نهفته است و مساله و مشکل اساسي روستاها نيز نحوه مالکيت زمين است.هدف عمران روستايي تامين حداقل نيازهاي اساسي است. عمران روستايي يک موضوع سياسي و وظيفه و کار اصلي دولت است. نيرره از عمران روستايي به عنوان استراتژي رشد جهاني نيز مطرح مي کند. يکي از دلايل عدم موفقيت آنها اين است که تندروهاي دهکده اوجاما تعاوني توليد تشکيل داده اند و زارعان را از روستاهاي خودشان به يک شهرک اشتراکي منتقل کرده اند و روي عقايد مشترک پافشاري مي کنند و اين حالت تندروي عکس العمل هاي شديدي را به وجود آورده است که مانع اجراي پايين به بالا مي شود.
1-7-3. نظريه ويتز
ويتز مي گويد (( توسعه ثمره مجموعه اي از فعاليت هاست که توسط افراد داوطلبي که از امکانات شخصي (اقدامات خصوصي ) خويش استفاده مي کنند و توسط دولتها که به وسيله اعمال قانون ( اقدامات دولتي ) از امکانات عمومي استفاده مي کنند آغاز مي شود)). هدف کلي از توسعه روستايي در ممالک در حال توسعه قبل از هرچيز ارتقاي پايگاه اجتماعي خود است. جهت جلب مشارکت مردم در سطح محلي دو شرط بايدرعايت شود:
1) سازماندهي کشاورزان در انجمنهاي محلي دهقاني که مورد قبول مردم باشد.
2) درک و بينش برنامه ريزان از نظام ارزشي و روش زندگي مردم جهت ايجاد يک تشکيلات متناسب با همياري افراد بومي، به همين دليل بررسيهاي اجتماعي و انسان شناسي پيش نياز مهمي جهت شروع فعاليت هاي توسعه در سطح روستا هستند.
بدين ترتيب ويتز در توسعه مشارکتي به ساختار و بهبود آن جهت ايجاد زمينه مناسب دستيابي به مشارکت تاکيد مي کند.
1-7-4. نظريه عبيدالله خان
عبيدالله خان معتقد است ، نابودي فقر و بالا بردن سطح کيفيت زندگي توده هاي فقير هدف اصلي و اساس توسعه است .به نظر وي بحران کنوني تشديد فقر يک واقعه صرفا ناگوار نيست ، بلکه پيامد ناگريز کنار گذاشتن اکثريت روستاييان از برنامه ريزي و فرايندهاي توسعه ، اجتناب از اصلاحات ساختي و نهادي از جمله اصلاحات ارضي و تاکيد بر افزايش توليد است. به نظر عبيدالله خان الگوي توسعه روستايي شامل موارد زير است:
الف) دادن اعتماد به نفس به روستاييان در جهت توسعه مشارکتي .
ب) اصلاحات ارضي .
ج) کشاورزي محور توسعه و صنعتي شدن است. پس برنامه هاي توسعه بايد حامي شيوه اصلي توليد يعني کشاورزي باشد.
د) رهبران محلي وظيفه ارتباط بين دولت و مردم را به عهده دارند.
1-7-5. نظريه کاردل انگيز شارل فوريه
شارل فوريه از انديشه گران به نام مکتب تعاوني با طرح نظريه کار دل انگيز به همکاري و مشارکت نگريسته است. کار مطبوع ودل انگيز به طور جمعي و به هيات اجتماع ميسر است. وي مشارکت را در بطن انسان مي داند که تجلي آن نيازمند همگرايي افراد جامعه است. بنابراين نظريه کار دل انگيز در قالب مکتب رفتارگرايي جاي دارد ، چرا که رفتار و کردار را عامل بروز تمايل به مشارکت در انسان ميداند.
1-7-6. نظريه بندورا
يکي ديگر از نظريات مشارکت ، نظريه بندورا (1977) و همکارانش است. براساس اين نظريه تقليد از سرمشق ، احساس شايستگي را به همراه مي آورد . نوع پيامدهايي که درپي رفتار مبتني بر سرمشق مي آيد در يادگيري و بروز رفتار تقليدي موثر مي افتد.
1-8. مفاهيم و تعاريف
طرح مرتعداري چي هست: سند مدوني است از مجموعه اقداماتي که به منظور مديريت پايدار مراتع با هدف حفظ ، احياء ، اصلاح ، توسعه و بهره‌برداري صحيح و استمرار توليد در محدوده معيني از مراتع که معمولا سامان عرفي قانوني ناميده ميشود، تهيه و در قالب طرح به تصويب سازمان جنگلها ، مراتع و آبخيزداري کشور و يا واحدهاي تابعه استاني آن مي رسد. اصولاً چون طرح مرتعداري در يک محدوده معيني و جهت دامداران ذيحق همان مرتع تهيه مي شود ، نکاتي مانند ظرفيت چراي مجاز مراتع در شرايط موجود ، استعدادهاي مرتع از لحاظ افزايش توليد ، اراضي مستعد کشت جهت علوفه کاري و ديگر کاربري ، دام موجود در مرتع ، راه هاي رسيدن به تعادل بين توليد و مصرف ، پروژه‌هاي قابل انجام در محدوده طرح مانند مديريت آب (بارندگي) جهت افزايش توان توليد مرتع ، بذرکاري ، بذرپاشي ، کپه کاري ، بوته کاري ، قرق ، زمان مناسب استفاده از مرتع ، مدت استفاده و تعليف دام در مرتع ، تعداد دام مجاز براساس ظرفيت چرائي مجاز مرتع ، تامين آب در مرتع جهت شرب دام از طريق ايجاد آبشخوار ، مرمت چشمه و… سيستم هاي چراي دام ، مورد توجه قرار مي گيرند . بنابراين در طرح مرتعداري بهبود وضع موجود پوشش گياهي ، تعادل دام و مرتع استمرار و پايداري توليد ، مدنظر مي‌باشد. اولين وظيفه سازمان متولي ، تهيه طرح مرتعداري با همکاري دامداران ذيحق و تصويب آن توسط کميته فني در استانها است که به دنبال آن مقدمات قانوني واگذاري مديريت مرتع و احياء و اصلاح آن در چارچوب طرح مصوب مرتعداري در دفاتر اسناد رسمي فراهم مي گردد . در اجراي طرح تامين بعضي از نهاده ها مانند بذر و يا نهال ، کمک مالي به اجراي پروژه‌هاي در نظر گرفته شده است ، کمک مالي و فني در تامين آب مورد نياز دام ، انجام خدمات فني و مديريتي در هنگام اجراي طرح، نظارت بر اجراي طرح و در صورت لزوم پيگيري اصلاحيه طرح ، کمک به مرتعدار جهت استفاده از تسهيلات بانکي ، پيگيري انجام بيمه مرتع کمک به ايجاد تشکل مانند تعاوني جزء تعهدات دولت مي‌باشد. مواردي از قبيل ، دادن هويت قانوني به حق انتفاع و عرفي مرتعداران توسط دولت ، تمايل به کسب مديريت بهتر در مراتع با انگيزه مالکيت که استفاده بهينه و بهره‌برداري اصولي را به دنبال دارد ، جهت گيري به سمت احياء و پايداري مديريت با مشارکت مرتعداران در حفاظت ، احياء و اصلاح ، ايجاد انگيزه سرمايه گذاري در مرتعداران به دنبال اساس امنيت شغلي ، ايجاد نظم در بهره‌برداري از مراتع پس از فروپاشي نظام سنتي و کاهش انگيزه هاي تخريب ، ايجاد کانال مناسب جهت انتقال شيوه هاي نوين بهره‌برداري و استفاده از دانش بومي ، بهتر شدن شرايط اقتصادي و معيشتي دامداران در بعضي از طرحهاي مرتعداري اجرا شده در مقايسه با ساير مراتع ، از پي آمدهاي مثبت تهيه و اجراي طرح هاي مرتعداري است . ضمن اينکه اجراي دقيق طرح مرتعداري باعث افزايش پوشش گياهي به لحاظ کمي و کيفي ، بالا رفتن توان توليدي مراتع ، بهبودي در ظرفيت و وضعيت و سلامت مرتع با کاهش عوامل تخريب مي گردد.
مميزي و تنسيق مراتع: تعيين دامدار ذيحق مراتع مساحت و ظرفيت مرتع،



قیمت: تومان


پاسخ دهید